คำตอบสั้น ๆ
กินยาหลายชนิดแล้วเวียนหัว เดินเซ หรือสับสน ควรให้แพทย์ทบทวนยา
ผู้สูงอายุที่ใช้ยาหลายชนิดพร้อมกัน (มักหมายถึง 5 ชนิดขึ้นไป หรือเรียกว่า polypharmacy) มีโอกาสเกิดผลข้างเคียงและยาตีกันมากขึ้น อาการที่ควรสังเกตคือเวียนหัว เดินเซ ง่วงซึม สับสน ท้องผูก ปากแห้ง หรือเบื่ออาหาร ซึ่งบางครั้งถูกเข้าใจผิดว่าเป็น “ความแก่” ควรนำยาทั้งหมดไปให้แพทย์หรือเภสัชกรทบทวน โดยไม่หยุดหรือปรับยาเอง
อาการที่อาจเกี่ยวกับยา
ระบบประสาทและการทรงตัว
- เวียนหัว มึนงง โดยเฉพาะตอนลุกยืน
- เดินเซ ทรงตัวไม่ดี ล้มบ่อยขึ้น
- ง่วงซึมผิดปกติในเวลากลางวัน
- สับสน หลงลืมมากขึ้นอย่างฉับพลัน
ระบบอื่น ๆ
- ท้องผูก ท้องเสีย คลื่นไส้
- ปากแห้ง ปัสสาวะลำบาก
- เบื่ออาหาร น้ำหนักลด
- จ้ำเลือดง่าย หรือมีเลือดออกผิดปกติ
ทำไมผู้สูงอายุเสี่ยงมากกว่า
เมื่ออายุมากขึ้น ตับและไตกำจัดยาได้ช้าลง ยาจึงอยู่ในร่างกายนานกว่าเดิม และความไวต่อผลของยาก็เปลี่ยนไป ยาขนาดเดิมที่เคยใช้ได้ปกติจึงอาจแรงเกินไป เกณฑ์ AGS Beers Criteria ใช้เป็นแนวทางระบุยาที่ควรระวังในผู้สูงอายุ แต่การตัดสินใจต้องพิจารณารายบุคคลโดยแพทย์
เตรียมตัวก่อนพบแพทย์เพื่อทบทวนยา
- รวบรวมยาทุกอย่าง ทั้งยาจากโรงพยาบาล คลินิก ร้านยา อาหารเสริม และสมุนไพร ใส่ถุงไปพร้อมกัน
- จดรายการยา ชื่อยา ขนาด เวลาที่กิน และใครเป็นผู้สั่ง
- จดอาการและเวลาที่เกิด เช่น เวียนหัวหลังกินยาตัวใหม่ หรือเดินเซหลังมื้อเช้า
- เตรียมคำถาม ยานี้กินเพื่ออะไร ยังจำเป็นอยู่ไหม มีผลข้างเคียงอะไร และมียาที่ซ้ำซ้อนหรือไม่
อย่าหยุดยาเอง โดยเฉพาะยาความดัน เบาหวาน หัวใจ ยากันชัก และยาต้านการแข็งตัวของเลือด การหยุดทันทีอาจเป็นอันตราย
ใช้ยาให้ปลอดภัยที่บ้าน
- ใช้กล่องแบ่งยารายวันหรือรายสัปดาห์ เพื่อลดการกินซ้ำหรือลืม
- เก็บยาในที่เดียว แยกยาหมดอายุ และไม่เก็บยาเก่าปะปน
- ใช้ร้านยาหรือโรงพยาบาลเดียวหากเป็นไปได้ เพื่อให้ตรวจยาตีกันได้ง่าย
- แจ้งแพทย์ทุกครั้งเมื่อมียาใหม่ รวมถึงยาที่ซื้อเอง
- ถามเภสัชกรเรื่องยาที่แบ่งหรือบดได้ เพราะยาบางชนิดห้ามบด
- สังเกตอาการ 1 – 2 สัปดาห์หลังเริ่มยาใหม่หรือปรับขนาดยา
สัญญาณอันตราย ควรพบแพทย์เร็ว
- เป็นลม หรือหมดสติ
- สับสนหรือซึมลงอย่างรวดเร็ว
- ถ่ายดำหรือมีเลือดออกผิดปกติ
- ผื่นขึ้นทั่วตัว หน้าบวม หายใจลำบาก อาจเป็นอาการแพ้ยา
- ใจสั่นหรือเจ็บหน้าอกหลังใช้ยา
กรณีฉุกเฉินโทร 1669 และนำรายการหรือตัวยาที่กินไปด้วย
เมื่อดูแลเรื่องยาเกินกำลังที่บ้าน
การจัดยา ให้ยาตรงเวลา และสังเกตผลข้างเคียงทุกวัน ต้องอาศัยความละเอียดและความต่อเนื่อง หากครอบครัวดูแลไม่ไหว การพูดคุยกับศูนย์ดูแลผู้สูงอายุ นวมินทร์ เพื่อสอบถามขั้นตอนการดูแลเรื่องยาและการแจ้งแพทย์ ช่วยให้เปรียบเทียบทางเลือกได้ชัดขึ้น
สรุปประเด็นสำคัญ
- ใช้ยาหลายชนิด (มัก 5 ชนิดขึ้นไป) เพิ่มโอกาสผลข้างเคียงและยาตีกัน
- เวียนหัว เดินเซ ง่วงซึม สับสน อาจเกี่ยวกับยา ไม่ใช่ความแก่เสมอไป
- นำยาทุกอย่างรวมอาหารเสริมไปให้แพทย์หรือเภสัชกรทบทวน
- ห้ามหยุดหรือปรับยาเอง
- เป็นลม สับสนเฉียบพลัน ถ่ายดำ หรือแพ้ยา ต้องรีบพบแพทย์
คำถามที่พบบ่อย
ผู้สูงอายุเวียนหัวจากยาได้ไหม?
ได้ ยาหลายกลุ่ม เช่น ยาลดความดัน ยานอนหลับ ยากล่อมประสาท และยาแก้แพ้บางชนิด อาจทำให้เวียนหัวหรือเดินเซ ควรให้แพทย์ทบทวนยา อย่าหยุดเอง
กินยากี่ชนิดถึงเรียกว่ามากเกินไป?
นิยามที่ใช้บ่อยคือ 5 ชนิดขึ้นไป แต่ไม่มีตัวเลขที่ใช้ตัดสินได้ทุกคน ยาบางรายการจำเป็นแม้จะมีหลายตัว สิ่งสำคัญคือแต่ละตัวยังจำเป็นและปลอดภัยหรือไม่
ยาสมุนไพรและอาหารเสริมต้องบอกแพทย์ไหม?
ต้องบอก เพราะอาจตีกับยาหรือเพิ่มผลข้างเคียง เช่น เพิ่มความเสี่ยงเลือดออกเมื่อใช้ร่วมกับยาต้านการแข็งตัวของเลือด
ลืมกินยาหรือกินซ้ำควรทำอย่างไร?
ไม่ควรกินเพิ่มเป็นสองเท่าเอง ให้สอบถามเภสัชกรหรือแพทย์ตามชนิดยา และใช้กล่องแบ่งยาช่วยป้องกัน
แบ่งหรือบดยาให้ผู้สูงอายุกลืนง่ายได้ไหม?
ยาบางชนิดห้ามบดหรือหัก เพราะเป็นยาออกฤทธิ์นาน ควรถามเภสัชกรก่อนทุกครั้ง
ต้องการข้อมูลเพื่อวางแผนการดูแล?
ทีมงาน AYU-X ยินดีรับฟังสถานการณ์ของครอบครัวและให้ข้อมูลเบื้องต้น สามารถอ่านแนวทางเลือกศูนย์ดูแลผู้สูงอายุและช่วงราคา ก่อนติดต่อสอบถามได้ โดยไม่มีข้อผูกมัด
แหล่งอ้างอิง
- American Geriatrics Society. 2023 Updated AGS Beers Criteria for Potentially Inappropriate Medication Use in Older Adults. J Am Geriatr Soc, 2023
- NICE. Medicines optimisation: the safe and effective use of medicines to enable the best possible outcomes (NG5), 2015
- WHO. Medication Without Harm: Global Patient Safety Challenge
บทความนี้จัดทำเพื่อให้ความรู้ทั่วไป ไม่สามารถใช้แทนการวินิจฉัยหรือคำแนะนำของแพทย์และเภสัชกร
