คำตอบสั้น ๆ
สำลักบ่อยขณะกินอาหารหรือดื่มน้ำ อาจเป็นสัญญาณของภาวะกลืนลำบาก
ภาวะกลืนลำบาก (dysphagia) คือภาวะที่การกลืนอาหารหรือน้ำผิดปกติ ผู้สูงอายุอาจไอ สำลัก เสียงแหบเปียกหลังกลืน รู้สึกว่าอาหารติดคอ หรือกินช้ามากผิดปกติ หากเป็นซ้ำ ๆ ไม่ควรมองข้าม เพราะอาหารหรือน้ำลายอาจเข้าหลอดลม ทำให้ปอดอักเสบจากการสำลักได้ ควรให้แพทย์และนักแก้ไขการพูดและการกลืนประเมิน
สัญญาณเตือนที่ควรสังเกต
ขณะกินอาหารหรือดื่มน้ำ
- ไอหรือสำลักระหว่างหรือหลังกลืน
- เสียงเปลี่ยนเป็นเสียงแหบเปียกหรือครืดคราด
- บอกว่าอาหารติดคอหรืออกกลืนไม่ลง
- อมอาหารไว้ในปากนาน เคี้ยวนานผิดปกติ
- น้ำลายหรืออาหารไหลออกจากมุมปาก
สัญญาณที่เกิดตามมา
- น้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจ
- เลือกกินเฉพาะบางอย่าง หรือปฏิเสธอาหาร
- มีไข้หรือหอบหลังมื้ออาหาร
- ติดเชื้อในปอดซ้ำ ๆ
- ขาดน้ำ ปากแห้ง ปัสสาวะสีเข้ม
สำลักแบบ “เงียบ”
ผู้สูงอายุบางรายสำลักโดยไม่ไอให้เห็น จึงต้องดูสัญญาณอื่นร่วมด้วย เช่น เสียงเปลี่ยน หายใจเสียงดังหลังกลืน หรือติดเชื้อปอดบ่อย
สาเหตุที่พบบ่อย
ตาม NHS ภาวะกลืนลำบากมีได้หลายสาเหตุ ที่พบในผู้สูงอายุมักเกี่ยวกับระบบประสาทและกล้ามเนื้อ เช่น โรคหลอดเลือดสมอง พาร์กินสัน และภาวะสมองเสื่อม นอกจากนี้ยังเกิดจากปัญหาช่องปาก ฟันหรือฟันปลอมไม่พอดี ปากแห้ง ผลข้างเคียงของยา และโรคในหลอดอาหาร
ความปลอดภัยขณะรับประทานอาหารเบื้องต้น
- จัดท่านั่งตัวตรง ศีรษะไม่เงยไปด้านหลัง และให้นั่งต่ออีกระยะหลังมื้ออาหาร
- ป้อนทีละคำเล็ก ๆ รอให้กลืนหมดก่อนคำถัดไป ไม่เร่ง ไม่พูดคุยหรือดูทีวีขณะกลืน
- ไม่ป้อนเมื่อผู้สูงอายุง่วงซึม หรือไม่ตื่นตัวพอ
- ดูแลช่องปากให้สะอาด ทำความสะอาดฟันหรือฟันปลอมหลังมื้อ เพื่อลดเชื้อที่อาจเข้าปอดหากสำลัก
- ปรึกษาก่อนปรับลักษณะอาหาร เช่น อาหารบดหรือเครื่องดื่มข้นหนืด เพราะแต่ละคนต้องการระดับไม่เหมือนกัน
อย่าเติมสารเพิ่มความข้นลงในเครื่องดื่มเอง โดยไม่ผ่านการประเมินจากผู้เชี่ยวชาญ ระดับที่ไม่เหมาะสมอาจทำให้ดื่มน้ำน้อยลงหรือยังสำลักได้
การประเมินทำอย่างไร
แพทย์จะซักประวัติและตรวจร่างกาย อาจส่งต่อให้นักแก้ไขการพูดและการกลืนประเมินการกลืนอย่างละเอียด และอาจตรวจเพิ่ม เช่น การถ่ายภาพรังสีขณะกลืน ผลประเมินจะช่วยกำหนดชนิดอาหาร ท่าที่ปลอดภัย และการฝึกกลืน ซึ่งปัจจุบันหลายแห่งใช้เกณฑ์ IDDSI เป็นมาตรฐานเรียกระดับความข้นหนืดของอาหารและเครื่องดื่ม
สัญญาณอันตราย ควรพบแพทย์เร็ว
- มีไข้ ไอ หอบ หรือหายใจเร็วหลังสำลัก
- น้ำหนักลดชัดเจน หรือกินอาหารและดื่มน้ำได้น้อยมาก
- สำลักหนักขึ้นอย่างรวดเร็ว
- กลืนลำบากร่วมกับหน้าเบี้ยว แขนขาอ่อนแรง พูดไม่ชัดกะทันหัน
หากอาหารติดคอจนพูดหรือหายใจไม่ได้ ให้โทร 1669 ทันที และช่วยเหลือเบื้องต้นตามที่เรียนรู้มา
เมื่อต้องมีคนช่วยดูมื้ออาหารทุกวัน
ผู้ที่กลืนลำบากต้องมีคนเตรียมอาหารให้เหมาะสม ป้อนอย่างถูกวิธี และสังเกตอาการทุกมื้อ หากครอบครัวดูแลได้ไม่ต่อเนื่อง การสอบถามแนวทางจากศูนย์ดูแลผู้สูงอายุ มีนบุรี เป็นอีกทางเลือกในการเปรียบเทียบการดูแลด้านโภชนาการและความปลอดภัยขณะกินอาหาร
สรุปประเด็นสำคัญ
- ไอ สำลัก เสียงเปียก อาหารติดคอ หรือกินช้า เป็นสัญญาณของภาวะกลืนลำบาก
- สำลักซ้ำเสี่ยงปอดอักเสบจากการสำลัก
- ให้นั่งตัวตรง ป้อนทีละคำเล็ก ๆ และไม่เร่ง
- ให้ผู้เชี่ยวชาญประเมินก่อนปรับลักษณะอาหารหรือเครื่องดื่ม
- มีไข้ หอบ น้ำหนักลด หรืออาหารติดคอจนหายใจไม่ได้ ต้องรีบพบแพทย์
คำถามที่พบบ่อย
ผู้สูงอายุสำลักบ่อยเป็นเรื่องปกติหรือไม่?
ไม่ควรถือว่าปกติ การสำลักซ้ำ ๆ อาจเป็นสัญญาณของภาวะกลืนลำบาก ควรให้แพทย์ประเมินสาเหตุ
กลืนลำบากต่างจากสำลักทั่วไปอย่างไร?
การสำลักครั้งคราว เช่น ตอนรีบกินหรือพูดคุย พบได้ในทุกวัย แต่ภาวะกลืนลำบากคือปัญหาซ้ำ ๆ ที่เกี่ยวกับกลไกการกลืน และอาจมีน้ำหนักลดหรือติดเชื้อในปอดร่วมด้วย
ภาวะกลืนลำบากเกี่ยวกับโรคอะไรได้บ้าง?
พบบ่อยหลังโรคหลอดเลือดสมอง และในโรคพาร์กินสันหรือภาวะสมองเสื่อม รวมถึงปัญหาช่องปากและผลของยาบางชนิด แพทย์จะช่วยแยกสาเหตุ
ควรบดอาหารให้ผู้สูงอายุทุกคนที่สำลักไหม?
ไม่จำเป็น บางคนต้องปรับเฉพาะเครื่องดื่ม บางคนต้องปรับลักษณะอาหาร ควรให้นักแก้ไขการพูดและการกลืนหรือแพทย์กำหนดระดับให้เหมาะสม
อาหารติดคอจนหายใจไม่ได้ ควรทำอย่างไร?
โทร 1669 ทันที และช่วยเหลือเบื้องต้นตามที่ได้เรียนรู้ เช่น การกดหน้าท้อง (Heimlich) ในผู้ใหญ่ ผู้ดูแลควรผ่านการฝึกปฐมพยาบาลล่วงหน้า
ต้องการข้อมูลเพื่อวางแผนการดูแล?
ทีมงาน AYU-X ยินดีรับฟังสถานการณ์ของครอบครัวและให้ข้อมูลเบื้องต้น อ่านคู่มือราคาและข้อควรรู้ก่อนเลือกใช้บริการ เพื่อเตรียมคำถามก่อนติดต่อ โดยไม่มีข้อผูกมัด
แหล่งอ้างอิง
- NHS. Swallowing problems (dysphagia)
- ASHA. Adult Dysphagia (Practice Portal)
- IDDSI. International Dysphagia Diet Standardisation Initiative Framework
- Rommel N, Hamdy S. Oropharyngeal dysphagia: manifestations and diagnosis. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 2016
บทความนี้จัดทำเพื่อให้ความรู้ทั่วไป ไม่สามารถใช้แทนการวินิจฉัยหรือคำแนะนำของแพทย์และพยาบาล
