คำตอบสั้น ๆ
แผลกดทับกับผิวหนังอักเสบจากความชื้น ต่างกันที่ “สาเหตุ” และ “ตำแหน่ง”
แผลกดทับ เกิดจากแรงกด แรงเสียดสี หรือแรงเฉือนที่กระทำต่อผิวหนังเป็นเวลานาน จนเลือดไปเลี้ยงบริเวณนั้นลดลง มักพบเหนือปุ่มกระดูก เช่น ก้นกบ สะโพก ส้นเท้า และข้อศอก ส่วน ผิวหนังอักเสบจากความชื้น ในผู้สูงอายุมักหมายถึงภาวะที่ผิวสัมผัสปัสสาวะหรืออุจจาระนาน ๆ (incontinence-associated dermatitis หรือ IAD) รอยโรคมักเป็นปื้นกว้าง ขอบไม่ชัด บริเวณก้น ร่องก้น และต้นขา
สองภาวะนี้เกิดพร้อมกันได้ และช่วงแรกดูคล้ายกันมาก หากพบรอยแดงที่ไม่แน่ใจ ควรให้พยาบาลหรือแพทย์ประเมิน ไม่ควรเดาเองแล้วเลือกวิธีดูแลเอง
ทำความเข้าใจคำศัพท์ก่อน
แผลกดทับ (Pressure ulcer / Pressure injury)
ตามข้อมูลของ NHS (สหราชอาณาจักร) แผลกดทับคือบริเวณที่ผิวหนังและเนื้อเยื่อใต้ผิวเกิดความเสียหาย พบบ่อยในผู้ที่เคลื่อนไหวลำบากเพราะน้ำหนักตัวกดซ้ำที่จุดเดิม อาจเริ่มจากรอยสีเปลี่ยน แล้วพัฒนาเป็นตุ่มพองหรือแผลเปิด และลึกลงไปถึงกล้ามเนื้อหรือกระดูกได้หากไม่ได้รับการดูแล
ผิวหนังอักเสบจากความชื้น (MASD) และ IAD
MASD (moisture-associated skin damage) เป็นคำเรียกรวมของผิวที่เสียหายจากการสัมผัสความชื้นนาน ๆ แบ่งตามต้นเหตุได้ 4 กลุ่มหลัก คือ IAD (จากปัสสาวะ/อุจจาระ) ผิวอักเสบในซอกพับ ผิวรอบสโตมา และผิวรอบแผล ในผู้สูงอายุที่ใส่ผ้าอ้อมหรือกลั้นการขับถ่ายไม่ได้ กลุ่มที่พบบ่อยและเกี่ยวข้องกับบทความนี้ที่สุดคือ IAD
เปรียบเทียบ: แผลกดทับ vs ผิวหนังอักเสบจากความชื้น (IAD)
ตารางนี้ปรับจากเอกสาร Wounds International เรื่อง Incontinence-associated dermatitis Made Easy (2017) ซึ่งอ้างอิงงานของผู้เชี่ยวชาญด้านแผลระดับนานาชาติ ใช้เพื่อทำความเข้าใจเบื้องต้นเท่านั้น ไม่ใช่เครื่องมือวินิจฉัย
| ประเด็น | แผลกดทับ | IAD (ผิวอักเสบจากปัสสาวะ/อุจจาระ) |
|---|---|---|
| สาเหตุหลัก | แรงกดหรือแรงเฉือนต่อเนื่อง ทำให้เลือดไปเลี้ยงผิวและเนื้อเยื่อใต้ผิวลดลง (เสียหายจากชั้นลึกขึ้นมา) | ผิวสัมผัสปัสสาวะหรืออุจจาระนาน ผิวอุ้มน้ำมากเกิน แล้วถูกระคายเคือง (เสียหายจากผิวชั้นนอกลงไป) |
| ประวัติที่เกี่ยวข้อง | นอนหรือนั่งท่าเดิมนาน เคลื่อนไหวลำบาก มีแรงเสียดสีหรือเลื่อนไถลบนที่นอน | กลั้นปัสสาวะและ/หรืออุจจาระไม่ได้ |
| ตำแหน่งที่พบบ่อย | เหนือปุ่มกระดูก หรือใต้อุปกรณ์ทางการแพทย์ที่กดผิว | ก้น ร่องก้น ต้นขาด้านในและด้านหลัง หลังส่วนล่าง รอบอวัยวะเพศและรอบทวาร อาจลามไปถึงปุ่มกระดูกได้ |
| รูปร่างและขอบ | ขอบหรือเส้นแบ่งค่อนข้างชัด | กระจายกว้าง ขอบไม่ชัด อาจเป็นหย่อมคล้ายด่าง |
| ความลึก | ตั้งแต่ผิวยังไม่แตกแต่แดงและกดแล้วไม่จาง ไปจนถึงแผลลึกครบทุกชั้นผิว ก้นแผลอาจมีเนื้อเยื่อตาย | ผิวแดงแต่ยังไม่แตก หรือแตกตื้น ๆ เช่น ถลอก มีตุ่มน้ำใส |
| ความรู้สึก | เจ็บ | เจ็บ แสบ คัน หรือซ่า |
| การติดเชื้อซ้อน | อาจมีการติดเชื้อของเนื้อเยื่อใต้ผิว | อาจมีการติดเชื้อที่ผิวชั้นตื้น เช่น เชื้อรา Candida |
ทั้งสองอย่างเกิดพร้อมกันได้
Wounds International ระบุว่า IAD กับแผลกดทับมีสาเหตุต่างกันแต่เกิดร่วมกันได้ และ IAD เป็นปัจจัยเสี่ยงอย่างหนึ่งที่ทำให้เกิดแผลกดทับ เพราะผิวที่เปียกชื้นนานจะทนต่อแรงเสียดสีและแรงเฉือนได้น้อยลง ดังนั้นการดูแลทั้งสองด้านไปพร้อมกันจึงสำคัญ
ผิวสีเข้มอาจไม่ “แดง” เสมอไป
ในผู้ที่ผิวสีเข้ม รอยโรคอาจไม่เห็นเป็นสีแดงชัด แต่อาจมองเป็นสีซีดกว่า เข้มกว่า ม่วง แดงเข้ม หรือเหลืองกว่าผิวบริเวณรอบข้าง จึงควรใช้การสัมผัสร่วมด้วย เช่น สังเกตว่าอุ่น บวม แข็ง หรือเจ็บผิดปกติหรือไม่
ควรสังเกตจุดไหนบ้าง
NHS แนะนำให้ตรวจผิวทุกวันเพื่อหาสัญญาณแรกของแผลกดทับ ส่วนเอกสาร Wounds International ระบุให้ตรวจผิวของผู้ที่กลั้นปัสสาวะหรืออุจจาระไม่ได้อย่างน้อยวันละครั้ง และตรวจถี่ขึ้นเมื่อมีการขับถ่ายเล็ดราดบ่อย
จุดเสี่ยงจากแรงกด
- ก้นกบและสะโพก
- ส้นเท้าและข้อเท้า
- ข้อศอก
- ท้ายทอยและหลังเข่า ในผู้ที่นอนเป็นส่วนใหญ่
- ผิวใต้อุปกรณ์ที่กดผิว เช่น สายออกซิเจนหรือหน้ากาก
จุดเสี่ยงจากความชื้น
- ก้นและร่องก้น
- ต้นขาด้านในและด้านหลัง
- รอบอวัยวะเพศและรอบทวาร
- หลังส่วนล่าง
- ซอกพับ เช่น ขาหนีบ หรือใต้หน้าท้องที่พับทับกัน
วิธีตรวจผิวแบบ 4 ขั้นตอน
- ตรวจทุกวัน ในช่วงเวลาเดิม เช่น ตอนเปลี่ยนเสื้อผ้าหรืออาบน้ำ และเพิ่มรอบตรวจหากผ้าอ้อมเปียกหรือเปื้อนบ่อย
- ดูทั้งจุดกดทับและจุดอับชื้น เพราะสองกลุ่มนี้อยู่ใกล้กันบริเวณก้นและสะโพก
- สังเกตสี อุณหภูมิ และสัมผัส เช่น ปื้นสีเปลี่ยนที่กดแล้วไม่จางลง บริเวณที่อุ่น นุ่มยวบ หรือแข็ง รวมถึงอาการเจ็บ แสบ คัน
- จดบันทึกและแจ้งทีมพยาบาลหรือแพทย์ เช่น วันที่พบ ตำแหน่ง ขนาดคร่าว ๆ และสิ่งที่เปลี่ยนไปจากเดิม
ใครมีความเสี่ยงสูง
NHS ระบุว่าแผลกดทับเกิดได้กับทุกคน แต่โอกาสสูงขึ้นในผู้ที่มีปัจจัยต่อไปนี้ และข้อมูลจาก Wounds International ชี้ว่าปัจจัยเสี่ยงของ IAD ซ้อนทับกับกลุ่มนี้อยู่มาก
ปัจจัยเสี่ยงแผลกดทับ
- เคลื่อนไหวหรือพลิกตัวเองลำบาก
- เคยมีแผลกดทับมาก่อน
- เพิ่งป่วยหนักหรือเพิ่งผ่าตัด
- น้ำหนักตัวน้อย
- ผิวบวม ชื้นเหงื่อ หรือมีรอยแตก
- การไหลเวียนเลือดไม่ดี หรือผิวบอบบาง
- รับความรู้สึกหรือความเจ็บปวดได้น้อยลง
ปัจจัยเสี่ยง IAD
- ขับถ่ายเล็ดราดบ่อย โดยเฉพาะอุจจาระ
- ใช้ผลิตภัณฑ์ที่อับอากาศเป็นเวลานาน
- ผิวบอบบางอยู่เดิม
- เคลื่อนไหวน้อยหรือรับรู้ตัวได้น้อยลง
- ภาวะโภชนาการไม่ดี
- มีไข้ หรือเจ็บป่วยรุนแรง
- ยาบางกลุ่ม เช่น ยาปฏิชีวนะหรือยากดภูมิคุ้มกัน
แนวทางดูแลและป้องกันเบื้องต้น
ข้อแนะนำด้านล่างเป็นหลักการทั่วไปจาก NHS, NICE (CG179) และ Wounds International ความถี่ในการเปลี่ยนท่า ชนิดที่นอนหรือเบาะรอง และผลิตภัณฑ์บำรุงผิวที่เหมาะสม ขึ้นกับสภาพของผู้สูงอายุแต่ละท่าน ควรให้พยาบาลหรือแพทย์กำหนดให้
ลดแรงกดและแรงเสียดสี
- เปลี่ยนท่านั่งหรือท่านอนสม่ำเสมอตามแผนที่ทีมดูแลประเมินให้
- ใช้ที่นอนและเบาะรองนั่งที่ออกแบบมาลดแรงกดทับ
- ชวนผู้สูงอายุขยับตัวเท่าที่ทำได้
- ยกหรือเลื่อนตัวอย่างถูกวิธี ไม่ลากไถผิวบนผ้าปูที่นอน เพราะทำให้เกิดแรงเสียดสีและแรงเฉือน
- ดูแลอาหารให้สมดุล ดื่มน้ำให้เพียงพอ และไม่สูบบุหรี่
ดูแลผิวจากความชื้น
- ทำความสะอาดอย่างอ่อนโยนหลังขับถ่ายทุกครั้ง
- เลี่ยงสบู่ที่ทำให้ผิวแห้งและระคายเคือง เลือกผลิตภัณฑ์ทำความสะอาดที่ช่วยรักษาความชุ่มชื้นของผิว
- ซับผิวให้แห้งแทนการถู
- ใช้ผลิตภัณฑ์ปกป้องผิวชั้นบาง ๆ ตามที่พยาบาลแนะนำ
- ไม่ปล่อยให้ผ้าอ้อมหรือแผ่นซับเปียกชื้นค้างนาน
- ให้แพทย์หรือทีมดูแลประเมินสาเหตุของการกลั้นขับถ่ายไม่ได้ เพราะเป็นต้นเหตุสำคัญของ IAD
เมื่อพบรอยแดงที่ไม่แน่ใจ ควรทำตามลำดับนี้
- ลดแรงกดที่จุดนั้นทันที ด้วยการเปลี่ยนท่าให้ไม่ทับบริเวณดังกล่าว
- ทำความสะอาดอย่างอ่อนโยน หากผิวเปื้อนปัสสาวะหรืออุจจาระ และซับให้แห้ง
- จดบันทึกสิ่งที่เห็น ทั้งตำแหน่ง สี ขนาดคร่าว ๆ และอาการเจ็บ แสบ หรือคัน
- แจ้งพยาบาลหรือแพทย์โดยเร็ว เพื่อประเมินว่าเป็นแผลกดทับ IAD หรือทั้งสองอย่าง แล้ววางแผนดูแลให้ตรงสาเหตุ
อย่าซื้อยาหรือผลิตภัณฑ์รักษาแผลมาใช้เองเมื่อผิวแตกแล้ว และอย่าเปลี่ยนหรือหยุดยาประจำตัวของผู้สูงอายุโดยไม่ปรึกษาแพทย์
สัญญาณอันตราย ควรพบแพทย์เร็ว
NHS แนะนำให้ขอพบแพทย์โดยด่วน หากมีอาการของแผลกดทับร่วมกับสิ่งต่อไปนี้
- ผิวร้อน บวม หรือแดงมากขึ้น (ในผิวสีเข้มอาจเห็นเป็นสีน้ำเงินหรือม่วง)
- มีหนองไหลออกจากแผล
- มีไข้
- ปวดมากหรือปวดมากขึ้นเรื่อย ๆ
หากผู้สูงอายุอาการทรุดลงอย่างรวดเร็ว ให้ติดต่อโรงพยาบาลทันที หรือโทร 1669 ในกรณีฉุกเฉิน
เมื่อการดูแลที่บ้านเริ่มเกินกำลังครอบครัว
การเปลี่ยนท่า ตรวจผิว ทำความสะอาดหลังขับถ่าย และเฝ้าสังเกตความเปลี่ยนแปลง ต้องทำอย่างสม่ำเสมอทั้งกลางวันและกลางคืน หากครอบครัวพบว่าทำได้ไม่ต่อเนื่อง การพูดคุยกับศูนย์ดูแลผู้สูงอายุ นวมินทร์ เพื่อสอบถามแนวทางการดูแลที่เหมาะกับสภาพของผู้สูงอายุ ก็เป็นอีกทางเลือกหนึ่งที่ช่วยให้ครอบครัวตัดสินใจได้ชัดขึ้น
สรุปประเด็นสำคัญ
- แผลกดทับเกิดจากแรงกดหรือแรงเฉือน มักอยู่เหนือปุ่มกระดูก ขอบค่อนข้างชัด
- IAD เกิดจากผิวสัมผัสปัสสาวะหรืออุจจาระนาน มักเป็นปื้นกว้าง ขอบไม่ชัด บริเวณก้นและต้นขา
- สองภาวะเกิดร่วมกันได้ และ IAD เพิ่มความเสี่ยงต่อแผลกดทับ
- ตรวจผิวทุกวัน ทั้งจุดกดทับและจุดอับชื้น และจดสิ่งที่พบ
- ผิวร้อน บวม มีหนอง มีไข้ หรือปวดมากขึ้น คือสัญญาณที่ควรพบแพทย์โดยเร็ว
- การแยกสองภาวะนี้ให้ถูกต้องควรเป็นหน้าที่ของพยาบาลหรือแพทย์ เพราะวิธีดูแลต่างกัน
คำถามที่พบบ่อย
รอยแดงที่ก้นผู้สูงอายุ เป็นแผลกดทับหรือผื่นจากผ้าอ้อม?
แยกด้วยตาเปล่าให้แน่ชัดไม่ได้เสมอไป แต่มีเบาะแส คือ ถ้าอยู่เหนือปุ่มกระดูกและขอบชัด มักเข้าได้กับแผลกดทับ ถ้าเป็นปื้นกว้าง ขอบไม่ชัด และผู้สูงอายุกลั้นขับถ่ายไม่ได้ มักเข้าได้กับ IAD อย่างไรก็ตามทั้งสองอย่างอาจเกิดพร้อมกัน จึงควรให้พยาบาลหรือแพทย์ประเมิน
ผิวหนังอักเสบจากความชื้นกลายเป็นแผลกดทับได้ไหม?
ไม่ได้เปลี่ยนชนิดกันโดยตรง แต่ผิวที่เปียกชื้นและอักเสบจะบอบบางและทนแรงเสียดสีได้น้อยลง ทำให้เสี่ยงต่อแผลกดทับมากขึ้น ตามที่ Wounds International ระบุ และทั้งสองภาวะเกิดพร้อมกันได้
แผลกดทับระยะแรกหน้าตาเป็นอย่างไร?
NHS ระบุว่าอาจเป็นปื้นสีเปลี่ยนที่กดแล้วไม่เปลี่ยนสี (แดงในผิวขาว ม่วงหรือน้ำเงินในผิวคล้ำ) ผิวส่วนนั้นอาจอุ่น นุ่มยวบ หรือแข็ง และอาจเจ็บหรือคัน แผลอาจเกิดช้า ๆ หรือโผล่ภายในไม่กี่ชั่วโมงก็ได้
ใส่ผ้าอ้อมผู้ใหญ่แล้วผิวแดงอักเสบ ควรทำอย่างไร?
เริ่มจากทำความสะอาดอย่างอ่อนโยนหลังขับถ่ายทุกครั้ง ซับให้แห้ง และไม่ปล่อยให้ผ้าอ้อมเปียกชื้นค้าง จากนั้นแจ้งพยาบาลหรือแพทย์ เพราะอาจต้องปรับชนิดผลิตภัณฑ์ ผลิตภัณฑ์ปกป้องผิว หรือประเมินสาเหตุการกลั้นขับถ่ายไม่ได้ และหากผิวแตกหรือเป็นตุ่มน้ำ ไม่ควรรักษาเอง
ต้องพลิกตัวผู้สูงอายุทุกกี่ชั่วโมง?
ไม่มีตัวเลขเดียวที่เหมาะกับทุกคน ความถี่ขึ้นกับความเสี่ยง สภาพผิว และอุปกรณ์รองรับ เช่น ที่นอนหรือเบาะรอง NICE (CG179) ให้ความสำคัญกับการประเมินรายบุคคลและการสอนญาติเรื่องการเปลี่ยนท่า ควรให้ทีมพยาบาลกำหนดแผนให้เฉพาะรายและสอนผู้ดูแลที่บ้านด้วย
ทาครีมกันความชื้นหรือยาทาแผลเองได้ไหม?
ผลิตภัณฑ์ปกป้องผิวมีหลายประเภท เช่น ที่มีส่วนผสมของปิโตรเลียมเจลลี่ ซิงค์ออกไซด์ หรือไดเมทิโคน แต่ละชนิดมีข้อดีข้อเสียต่างกัน เช่น บางชนิดทำให้ตรวจผิวยากหรือกระทบประสิทธิภาพของแผ่นซับ ควรถามพยาบาลก่อนเลือกใช้ และไม่ควรซื้อยารักษาแผลมาใช้เองเมื่อผิวแตกแล้ว
อาการแบบไหนควรไปพบแพทย์เร็ว?
เมื่อมีแผลหรือรอยแดงร่วมกับผิวร้อน บวม แดงมากขึ้น มีหนอง มีไข้ หรือปวดมากขึ้น ควรพบแพทย์โดยเร็ว หรือโทร 1669 หากผู้สูงอายุอาการทรุดลงอย่างรวดเร็ว
ต้องการคนช่วยดูแลผิวและสุขภาพของผู้สูงอายุอย่างต่อเนื่อง?
หากคุณกำลังพิจารณาทางเลือกในการดูแลผู้สูงอายุที่บ้านหรือต้องการปรึกษาเพิ่มเติม ทีมงาน AYU-X ยินดีรับฟังสถานการณ์ของครอบครัวและให้ข้อมูลเบื้องต้น คุณสามารถสอบถามรายละเอียดเกี่ยวกับศูนย์ดูแลผู้สูงอายุ มีนบุรี ผ่านช่องทางติดต่อบนเว็บไซต์ได้ โดยไม่มีข้อผูกมัด
แหล่งอ้างอิง
- NHS (สหราชอาณาจักร). Pressure ulcers (pressure sores). ตรวจทานล่าสุดโดย NHS 6 กรกฎาคม 2566
- NICE. Pressure ulcers: prevention and management (CG179), 2014
- Ousey K, O’Connor L, Doughty D, Hill R, Woo K. Incontinence-associated dermatitis Made Easy. Wounds International, 2017
- Wounds Canada. Best Practice Recommendations: Moisture-associated skin damage (MASD), 2025
- EPUAP/NPIAP/PPPIA. Prevention and Treatment of Pressure Ulcers/Injuries: Clinical Practice Guideline, The International Guideline, 2019
บทความนี้จัดทำเพื่อให้ความรู้ทั่วไป ไม่สามารถใช้แทนการวินิจฉัยหรือคำแนะนำของแพทย์และพยาบาล หากผู้สูงอายุมีแผลหรือรอยแดงที่ผิดปกติ ควรปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์
